ارزیابی ریسک کار در ارتفاع؛ راهنمای جامع شناسایی و کنترل خطرات
مقدمه
کار در ارتفاع (چه با طناب و نردبان و چه با بالابر و… ) یکی از پرخطرترین فعالیتهای صنعتی محسوب میشود و هر ساله بخش قابل توجهی از حوادث شغلی به سقوط افراد یا تجهیزات از ارتفاع اختصاص دارد. این حوادث علاوه بر خسارتهای مالی، میتوانند منجر به آسیبهای شدید، ازکارافتادگی دائمی یا حتی مرگ شوند.
با این حال، بسیاری از این حوادث قابل پیشگیری هستند. یکی از مهمترین ابزارهای پیشگیری، ارزیابی ریسک (Risk Assessment) است. ارزیابی ریسک به کارفرمایان، سرپرستان و مسئولان ایمنی کمک میکند تا پیش از شروع عملیات، خطرات را شناسایی کرده، میزان ریسک را بررسی کنند و اقدامات کنترلی مناسبی را برای کاهش احتمال وقوع حادثه در نظر بگیرند.
در این مقاله با مفهوم ارزیابی ریسک، مراحل انجام آن، روشهای کنترل خطرات و نقش تجهیزات مناسب در افزایش ایمنی کار در ارتفاع آشنا میشویم.
ارزیابی ریسک
ارزیابی ریسک چیست؟
ارزیابی ریسک فرآیندی نظاممند برای شناسایی خطرات، تحلیل احتمال وقوع آنها و تعیین شدت پیامدهای احتمالی است. هدف از این فرآیند، کاهش ریسک تا سطحی قابل قبول از طریق اجرای اقدامات کنترلی مناسب است.
در پروژههای مرتبط با کار در ارتفاع، ارزیابی ریسک باید پیش از آغاز عملیات انجام شود و در صورت تغییر شرایط محیطی، تجهیزات یا روش کار، مورد بازنگری قرار گیرد. حتی اگر با انواع بالابر کار می کنید که از ایمن ترین تجهیزات به حساب می آیند لازم است موضوع ارزیابی ریسک را در نظر بگیرید.
تفاوت خطر (Hazard) و ریسک (Risk)
این دو مفهوم اغلب به جای یکدیگر استفاده میشوند، در حالی که تفاوت مهمی دارند:
خطر (Hazard): هر عاملی که بتواند باعث آسیب یا خسارت شود.
برای مثال:
-
لبه بدون حفاظ
-
کف لغزنده
-
باد شدید
-
تجهیزات معیوب
ریسک (Risk): احتمال وقوع حادثه ناشی از یک خطر و شدت پیامد آن.
به بیان ساده، خطر وجود یک عامل آسیبزا است و ریسک میزان احتمال آسیب دیدن افراد بر اثر آن عامل را نشان میدهد.
چرا ارزیابی ریسک در کار در ارتفاع اهمیت دارد؟
کار در ارتفاع از چندین جهت خطرناک است. موقعیتها، عناصر و عوامل متعددی ممکن است در هر روز برای افرادی که در ارتفاع کار میکنند، رخ دهد که باعث ایجاد خطر و حادثه شوند. رعایت اصول ارزیابی ریسک مزایای فراوانی دارد:
-
کاهش احتمال سقوط افراد
-
جلوگیری از سقوط ابزار و تجهیزات
-
انتخاب صحیح تجهیزات دسترسی
-
افزایش ایمنی کارکنان
-
کاهش هزینههای ناشی از حوادث
-
افزایش بهرهوری پروژه
-
رعایت الزامات قانونی و استانداردهای ایمنی
-
ایجاد فرهنگ ایمنی در سازمان
چه زمانی باید ارزیابی ریسک انجام شود؟
ارزیابی ریسک تنها مختص پروژههای بزرگ نیست. هر فعالیتی که احتمال سقوط از ارتفاع در آن وجود داشته باشد، باید پیش از شروع کار بررسی شود.
از جمله:
-
نصب تجهیزات صنعتی
-
تعمیر و نگهداری ساختمان
-
شستوشوی نما
-
نصب تابلوها
-
رنگآمیزی سازهها
-
کار روی سقفها
-
عملیات انبارداری در ارتفاع
-
استفاده از بالابرهای صنعتی
-
نصب سیستمهای تهویه یا برق
مراحل انجام ارزیابی ریسک
مرحله اول: شناسایی خطرات
ابتدا باید تمامی خطرات موجود شناسایی شوند.
نمونههایی از خطرات رایج:
-
سقوط افراد – اپراتور ها و کارکنانی که در ارتفاع قرار می گیرند همواره با خطر سقوط مواجه هستند و باید نسبت به مسائل ایمنی بسیار آگاه باشند.
-
سقوط ابزار یا اجسام – از خطرات مرتبط با عدم انجام فرآیند انسجام و پاکسازی مناسب محیط، سقوط اجسام یا اشیائی است که از ارتفاع سقوط میکنند. این امر میتواند باعث آسیب شخصی به کارگران و همچنین آسیب به ابزار و یا تجهیزات در محیط کار شود. در این شرایط تعیین مناطق و بخشهایی جهت قرار دادن ابزارها و وسایل مورد نیاز، میتواند احتمال این اتفاق را کاهش دهد. همچنین استفاده از کلاه ایمنی یکی از ارکان کار در محیطهای کاری برای جلوگیری از بروز حوادث در این مواقع میباشد.
-
تجهیزات معیوب – تجهیزات کار در ارتفاع مانند داربستها، نردبانها و بالابرها از الزامات کار در ارتفاع هستند. در صورتی که این تجهیزات کیفیت مناسب را نداشته باشند و یا نیازمند تعمیر باشند و یا در موقعیتی نامناسب از آنها استفاده شوند، میتوانند برای کارگران بسیار خطرناک باشند. کارشناس ایمنی موظف است به طور منظم از ابزار و تجهیزات بازرسی و از عملکرد صحیح آنها اطمینان حاصل کند و در صورت نیاز به ترمیم و تعمیر، به کارفرما اطلاع دهد.
-
برقگرفتگی – کار در کنار خطوط برقی که در ارتفاع قرار دارند حتی در صورت عایق بودن بالابر نیز می تواند منجر به حادثه شود.
-
برخورد با ماشینآلات – برخورد تجهیزات و کارکنان با سایر ماشینالات و یا سازه ها امکان بروز حادثه و گیر افتادن بین تجهیزات را افزایش می دهد.
-
لغزش – عدم اجرای فرآیند برای ابزارها و تجهیزات بلااستفاده میتواند باعث بهم ریختگی سطح شده و در نهایت منجر به افزایش خطر لغزش و سقوط تصادفی شود. کفش نامناسب نیز یکی دیگر از دلایلی است که ممکن است باعث لغزش و لیز خوردن شود. از جمله عوامل دیگری که ممکن است باعث بروز چنین حوادثی شوند میتوان به مصرف مواد مخدر یا الکل توسط اپراتور و یا وجود بیماری شود. کارشناسان ایمنی باید اطمینان حاصل کنند که اقدامات کنترلی لازم به منظور جلوگیری از چنین موقعیتهایی انجام شده است.
سر خوردن در ارتفاع
-
باد شدید – بادهای شدید، میتوانند به سازهها و تجهیزات کار در ارتفاع (نردبان، داربست، بالابر و …) آسیب رسانده و یا سبب واژگونی آنها شوند. برای مطالعه در خصوص استفاده از بالابر در باد می توانید مقاله فوق را مطالعه کنید.
- سطح نا ایمن – بسیاری از سطوح در ارتفاع مانند سقفها، برای تحمل وزن کارگران طراحی نشدهاند. در صورت نیاز به استفاده از آنها به عنوان سکوی کاری، باید ارزیابی مناسبی برای تعیین اقدامات کنترلی مورد نیاز و اطمینان از ایمنی آن انجام گیرد.
-
بارندگی – باران و برف میتواند سطح را لغزنده کرده و احتمال بروز حادثه را افزایش دهد.
-
دید محدود – مه و غبار باعث کاهش قدرد دید میشود. در آب و هوای نامساعد، ایمنترین اقدامی که باید انجام داد، توقف کار در ارتفاع است.
-
خستگی کارکنان – شرایط جسمی و روحی افرادی که به کار در ارتفاع می پردازند همواره اهمیت بسیاری دارد. همچنین سطح هوشیاری آنان جهت کار در ارتفاع مهم است.
هرچه این مرحله دقیقتر انجام شود، احتمال موفقیت اقدامات کنترلی بیشتر خواهد بود.
ایمنی کار در ارتفاع
مرحله دوم: تعیین افراد در معرض خطر
مشخص کنید چه افرادی ممکن است آسیب ببینند.
برای مثال:
-
اپراتور بالابر
-
تکنسین تعمیرات
-
کارگران
-
ناظران پروژه
-
افراد حاضر در پایین محل کار
-
بازدیدکنندگان
گاهی افراد حاضر در اطراف پروژه بیش از کارکنان در معرض خطر قرار دارند.
مرحله سوم: ارزیابی میزان ریسک
در این مرحله دو عامل بررسی میشود:
احتمال وقوع حادثه
مثلاً:
-
بسیار کم
-
کم
-
متوسط
-
زیاد
-
بسیار زیاد
شدت پیامد
برای مثال:
-
آسیب جزئی
-
آسیب متوسط
-
جراحت شدید
-
فوت
ترکیب این دو عامل، سطح ریسک را مشخص میکند.
ارزیابی خطر
ماتریس ارزیابی ریسک
یکی از متداولترین روشها، استفاده از ماتریس ریسک است.
| احتمال وقوع | شدت پیامد | سطح ریسک |
|---|---|---|
| کم | کم | پایین |
| متوسط | متوسط | متوسط |
| زیاد | شدید | بالا |
| بسیار زیاد | فاجعهآمیز | بسیار بالا |
ریسکهای بالا باید پیش از آغاز عملیات کنترل شوند و تا زمان کاهش آنها، نباید کار ادامه یابد.
سلسلهمراتب کنترل خطرات
در مدیریت ایمنی، همه راهکارهای کنترل ارزش یکسانی ندارند. بهترین رویکرد، اجرای اقدامات کنترلی به ترتیب زیر است:
۱. حذف خطر
اگر بتوان کار را بدون حضور در ارتفاع انجام داد، این بهترین راهکار است.
نمونه:
-
مونتاژ تجهیزات در سطح زمین و انتقال آنها به محل نصب.
۲. جایگزینی
استفاده از روش یا تجهیزی ایمنتر.
مثلاً:
-
استفاده از بالابر به جای نردبان در پروژههای طولانی.
۳. کنترلهای مهندسی
ایجاد تغییرات فنی برای کاهش خطر.
مانند:
-
نصب گاردریل
-
سکوهای ایمن
-
سیستمهای مهار سقوط
-
نقاط اتصال استاندارد
۴. کنترلهای اداری
این اقدامات شامل:
-
آموزش کارکنان
-
دستورالعملهای کاری
-
مجوز کار (Permit to Work)
-
برنامهریزی عملیات
-
نظارت مستمر
-
محدود کردن دسترسی افراد غیرمرتبط
۵. تجهیزات حفاظت فردی (PPE)
زمانی که خطر به طور کامل حذف یا کنترل نشده باشد، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی ضروری است.
از جمله:
-
هارنس
-
کلاه ایمنی
-
لنیارد
-
شوکگیر
-
کفش ایمنی
-
دستکش
-
عینک محافظ
برای مطالعه بیشتر در خصوص تجهیزات حفاظت فردی به این مقاله رجوع کنید.
عوامل مؤثر بر افزایش ریسک
شرایط جوی
مواردی مانند:
-
باد شدید
-
بارندگی
-
یخزدگی
-
مه
-
گرمای شدید
میتوانند احتمال حادثه را افزایش دهند.
وضعیت تجهیزات
تجهیزات معیوب یکی از مهمترین دلایل وقوع حوادث هستند.
پیش از شروع کار باید موارد زیر بررسی شوند:
-
سلامت بالابر
-
عملکرد سیستم هیدرولیک
-
ترمزها
-
تایرها
-
سیستم کنترل
-
هارنس
-
نقاط اتصال
شرایط محیط
عواملی مانند:
-
سطح ناهموار
-
شیب زیاد
-
چاله
-
خطوط برق
-
موانع اطراف
باید پیش از استقرار تجهیزات بررسی شوند.
عوامل انسانی
بسیاری از حوادث ناشی از خطای انسانی هستند.
نمونهها:
-
خستگی
-
بیتجربگی
-
عجله
-
استفاده نکردن از PPE
-
بیتوجهی به دستورالعملها
انتخاب تجهیزات مناسب
یکی از مهمترین نتایج ارزیابی ریسک، انتخاب صحیح تجهیزات است.
برای مثال:
نردبان
تنها برای فعالیتهای کوتاهمدت و کمخطر مناسب است.
داربست
برای پروژههای طولانی کاربرد دارد اما نیازمند نصب اصولی و بازرسی منظم است.
بالابرهای آکاردئونی
گزینهای مناسب برای کارهای عمودی در محیطهای صنعتی، انبارها و سالنهای تولید هستند و سکوی کاری پایدار و فضای کافی برای اپراتور و ابزار فراهم میکنند.
بالابرهای مفصلی
برای دسترسی به نقاطی که موانع سازهای دارند یا نیاز به حرکت افقی و عمودی همزمان وجود دارد، انتخاب مناسبی هستند.
تهیه برنامه نجات (Rescue Plan)
یکی از بخشهای مهم ارزیابی ریسک که گاهی نادیده گرفته میشود، برنامه نجات است.
این برنامه باید مشخص کند:
-
چه کسی عملیات نجات را انجام میدهد؟
-
چه تجهیزاتی مورد نیاز است؟
-
مدت زمان رسیدن تیم امداد چقدر است؟
-
مسیر انتقال مصدوم چیست؟
-
آیا کارکنان آموزش دیدهاند؟
داشتن هارنس بدون برنامه نجات، ایمنی کامل ایجاد نمیکند.
آموزش ایمنی کار در ارتفاع
مستندسازی ارزیابی ریسک
تمام نتایج باید ثبت شوند.
این مستندات معمولاً شامل موارد زیر هستند:
-
مشخصات پروژه
-
محل کار
-
تاریخ ارزیابی
-
افراد مسئول
-
خطرات شناساییشده
-
اقدامات کنترلی
-
تجهیزات مورد استفاده
-
زمان بازنگری
اشتباهات رایج در ارزیابی ریسک
برخی از رایجترین خطاها عبارتاند از:
-
انجام ارزیابی فقط برای تکمیل مدارک
-
کپی کردن فرمهای پروژههای دیگر
-
نادیده گرفتن شرایط آبوهوایی
-
بیتوجهی به آموزش کارکنان
-
استفاده از تجهیزات نامناسب
-
بهروزرسانی نکردن ارزیابی پس از تغییر شرایط
-
نبود برنامه نجات
-
بازرسی نکردن تجهیزات
پرسشهای متداول
آیا ارزیابی ریسک فقط برای پروژههای بزرگ ضروری است؟
خیر. هر فعالیتی که احتمال سقوط از ارتفاع داشته باشد، نیازمند ارزیابی ریسک است؛ حتی اگر مدت زمان انجام آن کوتاه باشد.
آیا استفاده از هارنس بهتنهایی کافی است؟
خیر. هارنس تنها یکی از ابزارهای کنترل خطر است و باید همراه با نقطه مهار استاندارد، لنیارد مناسب، آموزش صحیح و برنامه نجات استفاده شود.
آیا استفاده از بالابر نیاز به ارزیابی ریسک دارد؟
بله. پیش از استفاده از هر نوع بالابر باید شرایط زمین، ظرفیت بار، وضعیت آبوهوا، موانع اطراف، خطوط برق و مهارت اپراتور بررسی شود.
جوشکاری در ارتفاع
جمعبندی
ارزیابی ریسک، پایه و اساس ایمنی در کار در ارتفاع است. این فرآیند به شناسایی خطرات، انتخاب روش کار مناسب و اجرای اقدامات پیشگیرانه کمک میکند و احتمال وقوع حوادث را به شکل چشمگیری کاهش میدهد.
ترکیب ارزیابی ریسک دقیق با آموزش کارکنان، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی، بازرسی منظم و بهکارگیری تجهیزات استانداردی مانند بالابرهای آکاردئونی و مفصلی، محیطی ایمنتر و بهرهورتر ایجاد میکند. سازمانهایی که ارزیابی ریسک را به بخشی جداییناپذیر از فرآیندهای کاری خود تبدیل میکنند، نهتنها از سلامت کارکنان محافظت میکنند، بلکه هزینههای ناشی از حوادث، توقف پروژه و خسارات مالی را نیز به حداقل میرسانند.
سقوط از نردبان
پیشنهاد میکنم بخوانید 
